Ahmad Donish Maxdum ibn Nosir
Ahmad (Donish taxallusi bilan ijod qilgan, bu soʻz „bilimdon“ degan maʼnoni anglatadi; u Kalla — „boshli“ laqabini ham olgan edi, bu laqab Ahmadga nafaqat katta boshi, balki gʻayrioddiy tafakkuri uchun ham berilgan) kambagʻal mulla Mir Nosir oilasida tugʻilgan. Boshlangʻich taʼlimni oʻqish, yozish va sheʼr yozishni biladigan onasining xususiy maktabida olgan (nafaqat Buxoro, balki XIX asr oʻrtalaridagi musulmon davlatlari uchun ham bu alohida sazovorga molik jihat). Keyinchalik yosh Ahmad Buxorodagi maktab va madrasada oʻqishni davom ettirib, oilasi bilan oʻsha yerga koʻchib oʻtadi. Madrasaga oʻqishga kirgunga qadar arab tilining asoslarini puxta egallagan, koʻplab tarixiy yilnomalarni oʻrgangan, sheʼrlar yozgan, qoʻlyozmalarni oʻzining miniatyuralari bilan bezatgan. Xuddi shu yillarda u zoʻr xattot, miniatyurachi va chizmachi sifatida buxoroliklar orasida mashhur boʻldi. Biroq Donish faqat madrasada oʻqitiladigan fanlarni oʻzlashtirish bilan cheklanib qolmagan; matematika, geometriya, astronomiya, tarix fanlarini mustaqil oʻrgangan, Sharq faylasuflari asarlarini oʻrgangan, xattotlik bilan ham qizgʻin shugʻullangan. Donish madrasani tamomlagach, muallimlik amaliyoti bilan shugʻullanadi, xattotlik ilmini takomillashtirgan. Bolaligidanoq Donish katta qobiliyatlarni namoyon etdi, sheʼriyat va rasm chizishga moyil edi. U Buxoro amiri Nasrulloning elchilari bilan 1857-yilda Moskva, Peterburg va boshqa Rossiya shaharlari bo‘ylab sayohat qilgan. U «Buxorodan Peterburgga sayohat», «Buxoroi sharif mang‘it amirlari muxtasar tarixi», «Navodir ul- vaqoe’» («Nodir voqealar») asarlarining muallifidir. Ah-mad Donish 1865-yilda amir Muzaffar taklifi bilan «Ма nozir ul-kavokib» («Sayyoralarning joylanishlari») nomli astronomiyaga oid kitob yozgan. U faqat Buxoro amirligi emas, balki O‘rta Osiyoning boshqa xonliklarida ham eng ko‘zga ko‘ringan madaniyat arbobi sifatida tanilgan edi.
Biografik ma’lumotlar
Faoliyat va meros
Asarlar va yutuqlar
Asarlari: Hozirda shartli ravishda „Tarixiy risola“ deb nomlangan oxirgi tugallanmagan asarida u davlat boshqaruvidagi asosiy muammolarni ochib berishga harakat qilgan. Ahmad Donish „Navodir-ul vaqoe“ („Nodir hodisalar“, 1870—1889) asarida, ayniqsa, „Farzandning ota-onaga nisbatan huquqi“, „Farzandlar tarbiyasi uchun“, „Oilaviy hayot qoidalari toʻgʻrisida“ boblarida, taʼlim, huquqshunoslik, iqtisodning davlat tizimini keskin va haqqoniy fosh etilgan. Ahmad Donish XIX asr oxiri XX asr boshlarida Oʻrta Osiyo xalqlarining ilgʻor ijtimoiy-siyosiy tafakkuri rivojiga, realistik adabiyot rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan. Donish ijodi bilan tanishib, „maʼnaviy inqilob“ ni boshidan kechirgan Sadriddin Ayniy uni „Buxoro amirligining qorongʻu ufqidagi yorugʻ tong yulduzi“ deb atagan. Ahmad Donishning „Risola dar nazmi tamadun va taovun“ („Siyosiy risola“), „Meyor-ut-tadayun“ („Din haqida risola“), „Risola-fi-aʼmol-ul-kurra“(„Globus ilmi“), „Taoduli Hamsai Mutahayira“ („Quyosh tizimining 5 sayyorasi haqida risola“) kabi unchalik mashhur boʻlmagan asarlari bor.
Yutuqlari: -
Mukofotlari: -
Lavozimlari: -
Meta sarlavha: Ahmad Donish Maxdum ibn Nosir